Τέσσερις αρχαίοι συγγραφείς, τέσσερις διαφορετικοί Αλέξανδροι

Ο Μέγας Αλέξανδρος είναι μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της αρχαιότητας: Γνωρίζουμε τις μεγάλες μάχες του, την εκστρατεία στην Ασία, την κατάκτηση της περσικής αυτοκρατορίας και την πορεία του μέχρι την Ινδία. Γνωρίζουμε ακόμη ιστορίες από την παιδική του ηλικία, τη σχέση του με τον Φίλιππο και την Ολυμπιάδα, τον Βουκεφάλα, τη φιλία του με τον Ηφαιστίωνα, ακόμη και τις φήμες για τη θεϊκή καταγωγή του.

Από πού, όμως, γνωρίζουμε όλα αυτά;

Οι περισσότερες αρχαίες αφηγήσεις για τον Αλέξανδρο που έχουν φτάσει μέχρι εμάς γράφτηκαν αρκετό καιρό μετά τον θάνατό του. Οι συγγραφείς τους βασίστηκαν σε παλαιότερες πηγές, πολλές από τις οποίες σήμερα έχουν χαθεί, και ο καθένας επέλεξε να αφηγηθεί μια διαφορετική πλευρά της ζωής του.

Γι’ αυτό και όποιος αναζητά σήμερα ένα βιβλίο για τον Μέγα Αλέξανδρο στην αρχαία ελληνική γραμματεία έχει περισσότερες από μία επιλογές. Διαβάζοντας τέσσερα διαφορετικά έργα, συναντάμε κατά κάποιον τρόπο τέσσερις διαφορετικούς Αλέξανδρους: τον άνθρωπο, τον στρατηλάτη, τον μεγάλο πρωταγωνιστή της Ιστορίας και, τέλος, τον ήρωα που πέρασε από την Ιστορία στον θρύλο.

Πλούταρχος: Ο άνθρωπος πίσω από τον Μέγα Αλέξανδρο

Στον Βίο Αλεξάνδρου, ο Πλούταρχος ενδιαφέρεται πρωτίστως για τον χαρακτήρα του ανθρώπου που περιγράφει. Για όποιον αναζητά μια βιογραφία του Μεγάλου Αλεξάνδρου μέσα από τις αρχαίες πηγές, το βιβλίο του Πλουτάρχου είναι ίσως το πιο φυσικό σημείο εκκίνησης.

Το δηλώνει, άλλωστε, ο ίδιος: γράφει «βίους» και όχι «ιστορίες». Για εκείνον, μια μικρή πράξη, μια φράση ή ένα περιστατικό μπορεί να αποκαλύψει περισσότερα για τον χαρακτήρα ενός ανθρώπου από μια μεγάλη μάχη.

Γι’ αυτό και στον Πλούταρχο βρίσκουμε πολλές από τις ιστορίες που διαμόρφωσαν την εικόνα του Αλεξάνδρου μέχρι σήμερα: Τον γνωρίζουμε ως παιδί και νεαρό πρίγκιπα, παρακολουθούμε τη σχέση του με τον πατέρα του, Φίλιππο, και τη μητέρα του, Ολυμπιάδα, την εκπαίδευσή του από τον Αριστοτέλη και τη γνωριμία του με τον Βουκεφάλα.

Αργότερα, ακολουθούμε την εξέλιξη του χαρακτήρα του μέσα από την εξουσία και τις κατακτήσεις. Βλέπουμε τη φιλοδοξία και τη γενναιοδωρία του, αλλά και τον θυμό, τις συγκρούσεις και τις υπερβολές του. Διαβάζουμε για τη σχέση του με τους φίλους και τους συντρόφους του, για τον Ηφαιστίωνα, για τον φόνο του Κλείτου και για την ίδρυση της Αλεξάνδρειας.

Ο Αλέξανδρος του Πλουτάρχου είναι, πάνω απ’όλα, ένας άνδρας με εξαιρετικές ικανότητες, ισχυρά πάθη και αντιφάσεις.

Αν θέλουμε να γνωρίσουμε τον άνθρωπο πίσω από τον Μέγα Αλέξανδρο, ο Βίος Αλεξάνδρου του Πλουτάρχου είναι ίσως το καλύτερο βιβλίο για να ξεκινήσουμε.

Αρριανός: Ο Αλέξανδρος που κατέκτησε τον κόσμο

Αν ο Πλούταρχος μας παρουσιάζει τον άνθρωπο, ο Αρριανός μάς δίνει μια θέση παρατηρητή στις εκστρατείες του. Η Αλεξάνδρου Ανάβασις είναι το βιβλίο για τον Μέγα Αλέξανδρο που μας επιτρέπει να ακολουθήσουμε από κοντά τη μεγάλη στρατιωτική του πορεία.

Στην Αλεξάνδρου Ανάβαση ακολουθούμε τον Αλέξανδρο από τη στιγμή που περνά στην Ασία και ξεκινά την εκστρατεία εναντίον της περσικής αυτοκρατορίας. Παρακολουθούμε τις μάχες, τις πολιορκίες, τις μετακινήσεις του στρατού και τις στρατηγικές αποφάσεις που οδήγησαν τον νεαρό βασιλιά της Μακεδονίας μέχρι τα βάθη της Ασίας.

Ο Αρριανός ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τον Αλέξανδρο ως στρατιωτικό ηγέτη. Πώς διοικεί τον στρατό του; Πώς αντιδρά στις κρίσιμες στιγμές; Πώς σχεδιάζει μια μάχη; Πώς παίρνει αποφάσεις όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με έναν ισχυρότερο ή πολυπληθέστερο αντίπαλο;

Η αξία του έργου του συνδέεται επίσης με τις πηγές που χρησιμοποίησε. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν οι αφηγήσεις του Πτολεμαίου, στρατηγού του Αλεξάνδρου και μετέπειτα βασιλιά της Αιγύπτου, και του Αριστόβουλου, ο οποίος επίσης συμμετείχε στην εκστρατεία. Τα έργα τους δεν έχουν σωθεί, αλλά ένα μέρος της μαρτυρίας τους έφτασε μέχρι εμάς μέσα από τον Αρριανό.

Η Αλεξάνδρου Ανάβασις είναι, επομένως, ένα έργο για όποιον θέλει να ακολουθήσει βήμα προς βήμα την πορεία του στρατηλάτη που μέσα σε λίγα χρόνια άλλαξε τον χάρτη του αρχαίου κόσμου.

Διόδωρος Σικελιώτης: Ο Αλέξανδρος μέσα στην παγκόσμια Ιστορία

Ο Διόδωρος Σικελιώτης μάς προσφέρει μια διαφορετική οπτική. Το 17ο βιβλίο της Ιστορικής Βιβλιοθήκης είναι ένα ακόμη σημαντικό αρχαίο βιβλίο για τον Μέγα Αλέξανδρο, αυτή τη φορά ενταγμένο σε ένα πολύ ευρύτερο ιστορικό έργο.

Το 17ο βιβλίο της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Διόδωρου Σικελιώτη είναι αφιερωμένο στη βασιλεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου, από την άνοδό του στον μακεδονικό θρόνο έως τον θάνατό του στη Βαβυλώνα.

Όμως το έργο αυτό αποτελεί μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου εγχειρήματος. Ο Διόδωρος επιχείρησε να γράψει μια παγκόσμια ιστορία, από τους μυθικούς χρόνους έως τη δική του εποχή. Ο Αλέξανδρος, επομένως, εντάσσεται σε μια πολύ ευρύτερη αφήγηση για την πορεία των λαών, των βασιλείων και των αυτοκρατοριών.

Μέσα από τον Διόδωρο παρακολουθούμε την εντυπωσιακή ταχύτητα με την οποία ο νεαρός Αλέξανδρος διαδέχεται τον Φίλιππο, εδραιώνει την εξουσία του στην Ελλάδα, περνά στην Ασία, συντρίβει την περσική αυτοκρατορία και δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα που θα καθορίσει την ιστορία των επόμενων αιώνων.

Ο Αλέξανδρος του Διόδωρου είναι πάνω απ’ όλα μια ιστορική δύναμη. Η ζωή του αποτελεί ένα κεφάλαιο σε μια πολύ ευρύτερη ιστορία. Είναι όμως το κεφάλαιο που διαμορφώνει την ιστορία, όπως ακολουθεί.

Καλλισθένης: Ο Αλέξανδρος που έγινε θρύλος

Με τον Καλλισθένη και τον Βίο του Αλεξάνδρου του Μακεδόνος περνάμε σε έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο. Αν τα προηγούμενα έργα μάς φέρνουν κοντά στον ιστορικό Μέγα Αλέξανδρο, εδώ συναντάμε τον Αλέξανδρο της περιπέτειας και του θρύλου.

Ο Καλλισθένης ο Ολύνθιος ήταν πραγματικό ιστορικό πρόσωπο. Ήταν συγγενής του Αριστοτέλη, ακολούθησε τον Αλέξανδρο στην εκστρατεία του και κατέγραψε τα γεγονότα που έζησε. Το έργο του, όμως, δεν έχει διασωθεί.

Αιώνες αργότερα, ένα διαφορετικό έργο για τον Αλέξανδρο συνδέθηκε με το όνομά του. Η απόδοσή του στον ιστορικό Καλλισθένη δεν θεωρείται σήμερα αυθεντική, ωστόσο το έργο έμεινε γνωστό μέσα στην παράδοση με το όνομά του (συχνά αναφέρεται και ως Ψευδοκαλλισθένης).

Εδώ ο Αλέξανδρος αρχίζει να απομακρύνεται από τον κόσμο της ιστορικής αφήγησης και γίνεται ήρωας περιπετειών. Ταξιδεύει σε μακρινές και παράξενες χώρες, συναντά αλλόκοτους λαούς και θαυμαστά πλάσματα, αντιμετωπίζει το άγνωστο και επιχειρεί να φτάσει πέρα από τα όρια του κόσμου που γνώριζαν οι άνθρωποι της εποχής του.

Είναι ο Αλέξανδρος του θρύλου.

Και αυτός ο Αλέξανδρος γνώρισε μια δεύτερη, εξίσου εντυπωσιακή κατάκτηση. Οι ιστορίες του ταξίδεψαν σε διαφορετικές γλώσσες και πολιτισμούς, μεταφράστηκαν, διασκευάστηκαν και εμπλουτίστηκαν επί αιώνες. Η μορφή του πέρασε από την ελληνική παράδοση στη μεσαιωνική Ευρώπη, στην Εγγύς Ανατολή και πολύ πιο πέρα.

Ο ιστορικός Αλέξανδρος κατέκτησε ένα τεράστιο μέρος του γνωστού κόσμου. Ο μυθικός Αλέξανδρος ταξίδεψε ακόμη μακρύτερα.

Ποιο βιβλίο για τον Μέγα Αλέξανδρο να διαβάσεις;

Δεν υπάρχει ένα μόνο αρχαίο έργο μέσα από το οποίο μπορούμε να γνωρίσουμε τον Αλέξανδρο τον Μακεδόνα. Η επιλογή εξαρτάται από το ποια πλευρά του θέλουμε να ανακαλύψουμε.

Αν θέλεις να γνωρίσεις τον άνθρωπο, διάβασε τον Βίο Αλεξάνδρου του Πλουτάρχου.

Αν θέλεις να ακολουθήσεις τον στρατηλάτη και την εκστρατεία του, διάβασε την Αλεξάνδρου Ανάβαση του Αρριανού.

Αν θέλεις να δεις τη θέση του μέσα στη μεγάλη πορεία της Ιστορίας, διάβασε το 17ο βιβλίο της Ιστορικής Βιβλιοθήκης του Διόδωρου Σικελιώτη.

Και αν θέλεις να ανακαλύψεις πώς ένας βασιλιάς μεταμορφώθηκε σε παγκόσμιο θρύλο, διάβασε το Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου του Καλλισθένη.

Ο Μέγας Αλέξανδρος έζησε μόλις 32 χρόνια. Η ιστορία του, όμως, μας εμπνέει εδώ και περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια.