Πώς κατασκευάζονταν τα όπλα των ομηρικών ηρώων

Ευχαριστούμε τον Ομότιμο Καθηγητή Μεταλλογνωσίας  του ΕΜΠ,   Δρ. Γεώργιο Παπαδημητρίου, για τις πλούσιες πληροφορίες που μας έδωσε

 

Τα Ομηρικά Έπη είναι ένας κόσμος συγκρούσεων και μαχών. Το πολυτιμότερο περιουσιακό αγαθό του ομηρικού ήρωα είναι τα όπλα του. Δόρατα, τόξα, ξίφη και ασπίδες περιγράφονται από τον Όμηρο με αρκετή λεπτομέρεια. Κι όταν ο ήρωας αφήνει τον μάταιο τούτο κόσμο, οι ταφικοί αγώνες ορίζουν ποιος θα έχει την τιμή να φέρει τα δοξασμένα όπλα του νεκρού.

Αλλά από τι ήταν πραγματικά κατασκευασμένα αυτά τα όπλα; Και πόσο κοντά βρίσκεται ο κόσμος που περιγράφει ο Όμηρος σε όσα γνωρίζουμε σήμερα από τη μυκηναϊκή μεταλλουργία και την αρχαιολογία;

Χρειάζεται πρώτα μια σημαντική διευκρίνιση. Τα ομηρικά έπη τοποθετούν τη δράση τους στον ηρωικό κόσμο που συνδέουμε με την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και τον μυκηναϊκό πολιτισμό. Ο ίδιος ο Όμηρος όμως ζει αρκετούς αιώνες αργότερα, όταν έχει ήδη αρχίσει η Εποχή του Σιδήρου και τα υλικά και η τεχνολογία της οπλουργίας έχουν αλλάξει σημαντικά. Έτσι, μέσα στην Ιλιάδα και την Οδύσσεια συναντάμε μνήμες ενός πολύ παλαιότερου κόσμου συνδυασμένες με στοιχεία μεταγενέστερων εποχών.

Εποχή του Χαλκού, όπλα από μπρούτζο

Ο Όμηρος αναφέρεται σε «χάλκινα» όπλα και «χαλκό». Κι όμως, οι Αχαιοί δεν πολεμούσαν με όπλα κατασκευασμένα από καθαρό χαλκό, αφού είναι ένα υλικό πολύ μαλακό για να δώσει ένα αποτελεσματικό ξίφος ή μια ανθεκτική αιχμή δόρατος.

Τα όπλα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού κατασκευάζονταν κυρίως από μπρούτζο κασσιτέρου, κράμα χαλκού και κασσιτέρου που προσδίδει στον χαλκό μεγαλύτερη ελαστικότητα, σκληρότητα και αντοχή και επιτρέπει τη σφυρηλάτησή του. Εκείνη την εποχή όμως, τα δύο υλικά δεν διαχωρίζονταν λεκτικά. Για παράδειγμα, στις πινακίδες της Γραμμικής Β η λέξη ka-ko, «χαλκός», χρησιμοποιείται τόσο για τον καθαρό χαλκό όσο και για αντικείμενα από μπρούτζο.

Ο χαλκός με τον μπρούτζο κασσιτέρου δεν διέφεραν μόνο στην αντοχή, διέφεραν και στο χρώμα. Ο καθαρός χαλκός έχει χαρακτηριστική κοκκινωπή απόχρωση, ενώ ο μπρούτζος κασσιτέρου είναι πιο ανοιχτός, με αποχρώσεις που μπορούν να φτάσουν από το κιτρινωπό έως το χρυσαφί, ανάλογα με την περιεκτικότητά του σε κασσίτερο. Τα γυαλισμένα μπρούτζινα όπλα των Μυκηναίων, επομένως, δεν πρέπει να τα φανταζόμαστε στο πράσινο χρώμα που έχουν σήμερα πολλά αρχαιολογικά ευρήματα – αυτό οφείλεται στη διάβρωση του μετάλλου με την πάροδο των αιώνων.

Οι Μυκηναίοι γνώριζαν πολύ καλά ότι η σύσταση του κράματος επηρέαζε τις ιδιότητές του. Από τα αρχαιολογικά ευρήματα προκύπτει ότι οι μπρούτζοι κασσιτέρου σε διάφορες περιοχές του αρχαίου κόσμου –όχι μόνο στον ελλαδικό χώρο– παρουσιάζουν παρόμοιες αναλογίες κασσιτέρου, γεγονός που δείχνει ότι η ανάμειξη των μετάλλων δεν γινόταν στην τύχη.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο κασσίτερος ήταν εισαγόμενο μέταλλο, ακριβό και όχι άφθονο. Γι’ αυτό και ο μπρούτζος κασσιτέρου χρησιμοποιούνταν με φειδώ. Σε αντικείμενα που ήταν κυρίως διακοσμητικά ή δεν αντιμετώπιζαν βαριά χρήση, όπως αγαλματίδια και λατρευτικά αντικείμενα, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί χαλκός ή κράματα χαλκού διαφορετικής, λιγότερο «ακριβής» σύστασης.

Το δόρυ: το κατεξοχήν όπλο της Ιλιάδας

Το δόρυ είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό όπλο του ομηρικού πεδίου μάχης. Οι πολεμιστές το εκτοξεύουν από απόσταση, αλλά μπορούν επίσης να το χρησιμοποιήσουν από κοντά. Στη μονομαχία του Έκτορα με τον Αίαντα στη ραψωδία Η, το δόρυ βρίσκεται πραγματικά στο επίκεντρο. Ο Έκτορας ρίχνει πρώτος το δόρυ του και χτυπά την τεράστια ασπίδα του Αίαντα, αλλά η αιχμή δεν τη διαπερνά. Στη συνέχεια ο Αίας ρίχνει το δικό του και το δόρυ διαπερνά την ασπίδα του Έκτορα και τον θώρακά του, φτάνοντας μέχρι τον χιτώνα.

Το μεγαλύτερο μέρος του δόρατος ήταν φυσικά ξύλινο. Το κρίσιμο κομμάτι ήταν η μπρούτζινη αιχμή, η οποία μπορούσε να χυτευθεί σε καλούπι και στη συνέχεια να υποστεί πρόσθετη κατεργασία, ώστε να αποκτήσει την κατάλληλη αιχμή και αντοχή.

Και εδώ η αρχαιολογία μάς δίνει ένα πολύ εύρημα: μια πραγματική κρατική παραγγελία όπλων. Πράγματι, γνωρίζουμε σήμερα πως λίγο πριν από την καταστροφή του ανακτόρου της Πύλου, ο άναξ της Πύλου διέταξε να συγκεντρωθούν σημαντικές ποσότητες μετάλλου από τις επαρχίες του βασιλείου και να δοθούν στους χαλκουργούς για να κατασκευαστούν αιχμές για ακόντια και δόρατα. Η εντολή αυτή σώζεται στην πινακίδα PY Jn 829 της Γραμμικής Β.

Η καταστροφή του ανακτόρου της Πύλου τοποθετείται γύρω στο 1200 π.Χ., ενώ η Τροία VIIa, την οποία αρκετοί μελετητές έχουν συνδέσει με την Τροία της ομηρικής παράδοσης, καταστράφηκε επίσης γύρω στα τέλη του 13ου ή στις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ. Μιλάμε λοιπόν για ένα εύρημα που ανήκει στο ίδιο περίπου ιστορικό πλαίσιο στο οποίο τοποθετείται παραδοσιακά ο Τρωικός Πόλεμος.

Το ξίφος: η αξία του τεχνίτη

Στην Ιλιάδα, στη μονομαχία ανάμεσα στον Μενέλαο και στον Πάρη, ο Μενέλαος τραβά το ξίφος του και χτυπά τον Πάρη στο κράνος. Το ξίφος του όμως γίνεται κομμάτια.

Η σκηνή δείχνει ακριβώς πόσο δύσκολο ήταν να κατασκευαστεί, εκείνη την εποχή, ένα πραγματικά ανθεκτικό και φονικό ξίφος, που να διατηρεί την κόψη του και να αντέχει στα χτυπήματα.

Γι’ αυτό και για τα μυκηναϊκά ξίφη χρησιμοποιούνταν η καλύτερης ποιότητας πρώτη ύλη, δηλαδή μπρούτζος με κασσίτερο περί το 10-12% και με ελάχιστες ακαθαρσίες. Η κατασκευή τους δεν σταματούσε στη χύτευση. Η σφυρηλάτηση, ιδιαίτερα η ψυχρή σφυρηλάτηση, είχε καθοριστικό ρόλο: βοηθούσε στη διαμόρφωση της μακριάς και λεπτής λεπίδας και, ταυτόχρονα, σκλήραινε το μέταλλο. Ιδιαίτερη σημασία είχε το ευαίσθητο σημείο  της στερέωσης  της λαβής του ξίφους στη λεπίδα, για να αντέχει στις κρούσεις και συγχρόνως να προστατεύει  τον καρπό του χεριού από τα χτυπήματα του ξίφους του αντιπάλου.  Η συνεχής εξέλιξη της τεχνικής στερέωσης επέτρεψε την αποτελεσματικότητα του ξίφους εξίσου καλά στα τρυπήματα με την αιχμή του και στα χτυπήματα με την κόψη του.

Με απλά λόγια, το καλούπι έδινε στο ξίφος την πρώτη του μορφή. Το σφυρί του τεχνίτη το έκανε καλύτερο όπλο. Ο μεταλλουργός έπρεπε λοιπόν να γνωρίζει καλά τόσο τη χύτευση όσο και τη σφυρηλάτηση, ενώ η κατασκευή ενός καλού ξίφους απαιτούσε ποιοτικές πρώτες ύλες, εμπειρία και τεχνογνωσία.

Τα περίφημα μυκηναϊκά ξίφη και εγχειρίδια από τους βασιλικούς τάφους των Μυκηνών δείχνουν επίσης ότι τα όπλα των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων μπορούσαν να είναι και αντικείμενα εξαιρετικής τέχνης. Χρυσός και άλλα πολύτιμα υλικά χρησιμοποιούνταν στη λαβή και στην περίτεχνη ένθετη διακόσμηση. Σε ορισμένα μάλιστα εγχειρίδια, οι παραστάσεις από χρυσό και άργυρο προβάλλουν πάνω σε ένα εντυπωσιακό μαύρο φόντο, από ειδικά επεξεργασμένο κράμα (νιέλο) που αποκτούσε μαύρη επιφάνεια.

Το όπλο λοιπόν μπορούσε να έχει δύο λειτουργίες: να πολεμά και να δηλώνει ποιος ήταν ο άνθρωπος που το κρατούσε. Δεν είναι τυχαίο ότι στις πινακίδες της Γραμμικής Β συναντάμε διαφορετικές ειδικότητες μεταλλοτεχνών: τον χαλκέα, αλλά και τον χρυσοχόο ή χρυσουργό.

Τόξο και βέλη: ένα όπλο πολλών υλικών

Σε αντίθεση με το ξίφος και την αιχμή του δόρατος, το τόξο ήταν ένα όπλο κατασκευασμένο κυρίως από οργανικά υλικά. Μπορούσε να είναι ξύλινο ή σύνθετο, με τη χρήση ξύλου, κέρατου και ζωικών νεύρων, υλικών που του έδιναν την απαραίτητη ελαστικότητα και δύναμη. Η χορδή μπορούσε επίσης να κατασκευαστεί από ζωικό νεύρο. Από ξύλο ήταν και το στέλεχος του βέλους, στο οποίο προσθέτονταν φτερά για να σταθεροποιούν την πτήση του.

Στην Ιλιάδα, ο Όμηρος περιγράφει το τόξο του Πανδάρου, κατασκευασμένο από κέρατα αγριοκάτσικου, τα οποία ένας τεχνίτης είχε επεξεργαστεί και ενώσει, προσθέτοντας χρυσές απολήξεις. Η χορδή του ήταν από νεύρο βοδιού. Το βέλος του Πανδάρου όμως έχει σιδερένια αιχμή – ένας μικρός αναχρονισμός που μας θυμίζει ότι ο Όμηρος περιγράφει έναν παλαιότερο, μυκηναϊκό κόσμο μέσα από τη δική του εποχή, όταν ο σίδηρος είχε πλέον περάσει στην κατασκευή όπλων, τουλάχιστον ως πολύ φθηνότερο υλικό .

Στην Οδύσσεια, βέβαια, το τόξο αποκτά δραματική σημασία: κανένας από τους μνηστήρες δεν μπορεί να τεντώσει το μεγάλο τόξο του Οδυσσέα. Ο πραγματικός ιδιοκτήτης του, αντίθετα, το χειρίζεται με ευκολία λίγο πριν αρχίσει η μνηστηροφονία.

Από τις μυκηναϊκές θέσεις έχουν σωθεί μπρούτζινες αιχμές βελών, αλλά και αιχμές από οψιανό και πυριτόλιθο. Τα οργανικά μέρη –το ξύλο, τα νεύρα και τα φτερά– χάθηκαν με τον χρόνο, γι’ αυτό και οι αιχμές αποτελούν σήμερα ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά τεκμήρια για τη χρήση του τόξου στον μυκηναϊκό κόσμο.

Ένα κράνος από δέρμα και δόντια αγριόχοιρου

Ίσως η εντυπωσιακότερη σύνδεση ανάμεσα στον Όμηρο και τη μυκηναϊκή αρχαιολογία να βρίσκεται σε ένα ασυνήθιστο κράνος.

Στη ραψωδία Κ της Ιλιάδας, πριν από τη νυχτερινή αποστολή του Διομήδη και του Οδυσσέα, ο Μηριόνης δίνει στον Οδυσσέα ένα κράνος από δέρμα, με μαλακή επένδυση από τσόχα στο εσωτερικό. Στην εξωτερική του επιφάνεια είναι στερεωμένοι, σε πυκνές σειρές, λευκοί χαυλιόδοντες αγριόχοιρου.

Κράνη αυτού του τύπου υπήρχαν πράγματι στον μυκηναϊκό κόσμο. Έχουν βρεθεί επεξεργασμένοι χαυλιόδοντες που αποτελούσαν τμήματα τέτοιων κρανών, ενώ κράνη από χαυλιόδοντες απεικονίζονται και σε μυκηναϊκά έργα τέχνης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί μυκηναϊκή απεικόνιση πολεμιστή με τέτοιο κράνος, που βρίσκεται σήμερα στο British Museum και χρονολογείται περίπου στο 1400–1200 π.Χ.

Στην περίπτωση αυτή, λοιπόν, η ομηρική περιγραφή φαίνεται να διατηρεί μια πολύ συγκεκριμένη ανάμνηση της πραγματικής πολεμικής εξάρτυσης της Μυκηναϊκής Εποχής.

Η ασπίδα του Αχιλλέα και ο θεϊκός χαλκέας

Και τελικά φτάνουμε στο διασημότερο όπλο των επών: την ασπίδα του Αχιλλέα.

Στη ραψωδία Σ της Ιλιάδας, ο Ήφαιστος κατασκευάζει για τον Αχιλλέα έναν ολόκληρο νέο οπλισμό, αφού ο Έκτορας παίρνει τα όπλα του όταν σκοτώνει τον Πάτροκλο. Η νέα ασπίδα γίνεται ένα πραγματικό έργο τέχνης, πάνω στο οποίο αποτυπώνεται ένας ολόκληρος κόσμος: πόλεις, πόλεμος και ειρήνη, γεωργία, γιορτές, χοροί, ζώα και ο Ωκεανός.

Ο Ήφαιστος δεν κατασκευάζει μόνο την ασπίδα. Δημιουργεί επίσης θώρακα, κράνος και κνημίδες. Ο θεϊκός τεχνίτης του Ομήρου έχει όμως το πραγματικό του αντίστοιχο στον μυκηναϊκό κόσμο: τον χαλκέα, ka-ke-u της Γραμμικής Β. Γνωρίζουμε μάλιστα αρκετά για τους χαλκείς χάρη στις πολυάριθμες πινακίδες της Γραμμικής Β που βρέθηκαν στο μυκηναϊκό ανάκτορο της Πύλου και καταγράφουν τη λειτουργία του ανακτορικού κράτους. Σε αυτές, οι χαλκουργοί εμφανίζονται ως πολυάριθμη και οργανωμένη ομάδα τεχνιτών, άμεσα συνδεδεμένη με τις ανάγκες της ανακτορικής εξουσίας και την παραγωγή όπλων.

Η αρχαιολογία, πάντως, μας δείχνει πόσο μακριά μπορούσε να φτάσει η τεχνογνωσία των πραγματικών χαλκέων. Η περίφημη πανοπλία των Δενδρών, που χρονολογείται στον 15ο αιώνα π.Χ. και εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου, αποτελεί ένα από τα εντυπωσιακότερα σωζόμενα δείγματα μυκηναϊκού αμυντικού οπλισμού.

Ο χαλκέας πίσω από τον πολεμιστή

Οι ήρωες έπαιρναν τη δόξα στο πεδίο της μάχης και τα όπλα τους συχνά γίνονταν μέρος του μύθου. Τα όπλα αυτά όμως ξεκινούσαν την ιστορία τους πολύ νωρίτερα, στο εργαστήριο του χαλκέα.

Και εδώ μπορούμε ίσως να κάνουμε μια ιδιαίτερη υπόθεση, που συνδέει τη μυθολογία με την ιστορία και τη μεταλλουργία.

Γνωρίζουμε πως, πριν επικρατήσει ο μπρούτζος κασσιτέρου, χρησιμοποιούνταν ευρύτατα ο μπρούτζος αρσενικού, ένα κράμα χαλκού με αρσενικό. Η κατεργασία του μπορούσε να εκθέσει τους μεταλλουργούς σε τοξικές ενώσεις και αναθυμιάσεις αρσενικού, με σοβαρές συνέπειες για την υγεία τους. Έτσι, ίσως η χωλότητα του Ηφαίστου, του κατεξοχήν θεού των μεταλλουργών, να είναι μια μακρινή ανάμνηση των επαγγελματικών ασθενειών και σωματικών βλαβών που συνδέονταν με τη μεταλλουργία.

Δεν μπορεί φυσικά να αποδειχθεί ότι αυτός είναι ο λόγος που ο Ήφαιστος παρουσιάζεται χωλός, αλλά η σύνδεση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Είτε είναι σωστή είτε όχι, το γεγονός ότι ο θεός της μεταλλουργίας κατέχει τόσο σημαντική θέση ήδη στον κόσμο της μυκηναϊκής και ομηρικής παράδοσης δείχνει πόσο καθοριστική ήταν η τέχνη του χαλκέα σε μια κοινωνία όπου τα όπλα αποτελούσαν από τα πολυτιμότερα υπάρχοντα του πολεμιστή.