Οι μεγάλοι μυθικοί κύκλοι της Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας

Ένας διαφορετικός χάρτης του τραγικού κόσμου

Όταν μιλάμε για την αρχαία ελληνική τραγωδία, συνήθως τη χωρίζουμε στους τρεις μεγάλους ποιητές: τον Αισχύλο, τον Σοφοκλή και τον Ευριπίδη. Είναι μια φυσική και χρήσιμη προσέγγιση. Ωστόσο, αν θέλουμε να κατανοήσουμε πραγματικά τον κόσμο της τραγωδίας, ίσως αξίζει να αλλάξουμε εντελώς οπτική γωνία.

Αντί να ρωτήσουμε «ποιος έγραψε το έργο;», μπορούμε να ρωτήσουμε: «Σε ποιον μυθικό κόσμο ανήκει;»

Η συντριπτική πλειονότητα των σωζόμενων αλλά και των χαμένων τραγωδιών συγκεντρώνεται γύρω από λίγους, εξαιρετικά ισχυρούς μυθικούς πυρήνες. Πρόκειται για τους ίδιους τόπους που κυριαρχούν και στη συλλογική μνήμη της ελληνικής Εποχής του Χαλκού: την Τροία, τις Μυκήνες, τη Θήβα, και σε μικρότερο βαθμό την Κρήτη, το Άργος και τον κόσμο των Αργοναυτών.

Οι τραγικοί ποιητές του 5ου αιώνα π.Χ. δεν επινοούσαν νέες ιστορίες. Υιοθετούσαν μύθους που ήταν ήδη αρχαίοι, και τους παρουσίαζαν στο κοινό της Αθήνας μέσα από μια ιδιαίτερη οπτική. Όταν ο Αισχύλος ανέβαζε τον Αγαμέμνονα ή ο Σοφοκλής τον Οιδίποδα Τύραννο, οι ιστορίες αυτές είχαν ήδη πίσω τους αιώνες προφορικής παράδοσης, επικής ποίησης και τοπικών θρύλων. Αυτό που ήταν νέο, ήταν ο τρόπος αφήγησής τους, επί σκηνής.

Η τραγωδία υπήρξε, με έναν τρόπο, το τελευταίο μεγάλο κεφάλαιο της μυθολογικής μνήμης της Ελλάδας.

Οι πρωτεύοντες κύκλοι

Ο Τρωικός κύκλος: ο πόλεμος και οι συνέπειές του

Αν υπάρχει ένας μύθος που λειτούργησε ως κοινό σημείο αναφοράς για ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, αυτός είναι ο Τρωικός Πόλεμος και το σύμπαν της Οδύσσειας.

Ήδη από την αρχαιότητα, πλάι στα μεγαλα έπη του Ομήρου, υπήρχε ένας ολόκληρος Επικός Κύκλος αφιερωμένος στα γεγονότα πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την άλωση της Τροίας: τα Κύπρια, η Αιθιοπίς, η Μικρά Ιλιάς, η Ιλίου Πέρσις, οι Νόστοι. Τα περισσότερα από αυτά τα έπη χάθηκαν, αλλά οι τραγικοί ποιητές συνέχισαν να αντλούν υλικό από αυτά και διέσωσαν, έτσι, συγκεκριμένα επεισόδια.

• Ιφιγένεια εν Αυλίδι, του Ευριπίδη. Πριν ακόμη ξεκινήσει η εκστρατεία, ο Αγαμέμνονας καλείται να θυσιάσει την ίδια του την κόρη για να φυσήξει ο άνεμος που θα οδηγήσει τους Έλληνες στην Τροία.
• Φιλοκτήτης, του Σοφοκλή. Εγκαταλελειμμένος επί δέκα χρόνια σε ένα έρημο νησί, ο Φιλοκτήτης γίνεται ξαφνικά απαραίτητος, όταν οι Έλληνες μαθαίνουν ότι χωρίς αυτόν η Τροία δεν μπορεί να πέσει.
• Ρήσος, του Ευριπίδη. Ένας σύμμαχος των Τρώων φτάνει νύχτα στο στρατόπεδο, αλλά πριν προλάβει να πολεμήσει πέφτει θύμα μιας τολμηρής επιχείρησης των Ελλήνων.
• Αίας, του Σοφοκλή. Όταν τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα απονέμονται στον Οδυσσέα αντί στον ίδιο, ο μεγαλύτερος πολεμιστής των Αχαιών μετά τον Αχιλλέα οδηγείται στην απόγνωση και την αυτοκαταστροφή.
• Εκάβη, του Ευριπίδη. Μετά την άλωση της Τροίας, η πρώην βασίλισσα χάνει και τα τελευταία της παιδιά και αναζητά εκδίκηση απέναντι σε όσους την πρόδωσαν.
• Τρωάδες, του Ευριπίδη. Οι γυναίκες της Τροίας περιμένουν να μάθουν ποια θα είναι η μοίρα τους μετά την καταστροφή της πόλης και τη σφαγή των αγαπημένων τους.
• Ανδρομάχη, του Ευριπίδη. Η χήρα του Έκτορα προσπαθεί να επιβιώσει ως σκλάβα των νικητών, ενώ νέες συγκρούσεις απειλούν την ίδια και το παιδί της.
• Ελένη, του Ευριπίδη. Κι αν η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία; Ο Ευριπίδης χτίζει μια παράδοξη ιστορία όπου ο δεκαετής πόλεμος ίσως έγινε για ένα είδωλο.
• Κύκλωψ, του Ευριπίδη. Η περιπέτεια του Οδυσσέα και των συντρόφων του στη χώρα των Κυκλώπων.

Χαμένα έργα του Τρωικού Κύκλου

• Αλέξανδρος, του Ευριπίδη. Ο νεαρός Πάρις, που είχε εγκαταλειφθεί ως βρέφος, αναγνωρίζεται τελικά ως γιος του Πριάμου και επιστρέφει στην Τροία για να εκπληρώσει τη μοίρα του.
• Πρωτεσίλαος, του Ευριπίδη. Ο πρώτος Έλληνας που αποβιβάζεται στην Τροία γίνεται και ο πρώτος που πεθαίνει, αφήνοντας πίσω του μια απαρηγόρητη σύζυγο.
• Παλαμήδης, του Ευριπίδη. Ο ευφυέστερος ίσως από τους Έλληνες ήρωες πέφτει θύμα μιας συνωμοσίας που οργανώνει ο Οδυσσέας και καταδικάζεται άδικα σε θάνατο.
• Ναύπλιος Καταπλέων, του Σοφοκλή. O πατέρας του αδικοχαμένου Παλαμήδη σχεδιάζει την εκδίκησή του απέναντι στους Έλληνες αρχηγούς που ευθύνονται για τον θάνατο του γιου του.
• Μυρμιδόνες, του Αισχύλου. Μετά τον θάνατο του Πατρόκλου, ο Αχιλλέας εγκαταλείπει την οργή του και επιστρέφει στη μάχη αναζητώντας εκδίκηση.
• Φρύγες ή Έκτορος Λύτρα, του Αισχύλου. Ο γηραιός Πρίαμος εισέρχεται κρυφά στο στρατόπεδο των Ελλήνων για να ζητήσει από τον Αχιλλέα το σώμα του νεκρού Έκτορα.
• Νηρηίδες, του Αισχύλου. Η Θέτιδα και οι Νηρηίδες θρηνούν τον Αχιλλέα καθώς ο ήρωας πλησιάζει στο αναπόφευκτο τέλος του.
• Τήλεφος, του Ευριπίδη. Ένας βασιλιάς που τραυματίστηκε από τον Αχιλλέα γίνεται ο μόνος άνθρωπος που μπορεί να δείξει στους Έλληνες τον δρόμο προς την Τροία.
• Λαοκόων, του Σοφοκλή. Ο ιερέας που προειδοποίησε τους Τρώες να μην εμπιστευθούν τον Δούρειο Ίππο τιμωρείται από τους θεούς μπροστά στα μάτια τους.
• Πολυξένη, του Σοφοκλή. Η νεότερη κόρη του Πριάμου οδηγείται σε θυσία πάνω στον τάφο του Αχιλλέα μετά την πτώση της Τροίας.
• Ναύπλιος Πυρκαεύς, του Σοφοκλή. Με παραπλανητικές φωτιές στις ακτές, ο Ναύπλιος οδηγεί τα πλοία των νικητών σε ναυάγιο κατά την επιστροφή τους από την Τροία.

Από τα έργα που διασώζονται αλλά και από αυτά που γνωρίζουμε από περιγραφές πως χάθηκαν, προκύπτει ότι η Τροία ήταν ένα ολόκληρο μυθολογικό σύμπαν, από το οποίο οι αρχαίοι τραγωδοί εμπνέονταν κατ’επανάληψη και σχεδόν ανεξάντλητα. Μικροί ή μεγάλοι ήρωες, φημισμένα ή λιγότερο γνωστά επεισόδια έδωσαν την ευκαιρία στους τραγικούς να ασχοληθούν όχι τόσο με την στρατιωτική νίκη, όσο με το τίμημά της: τη θυσία της Ιφιγένειας, την αυτοκτονία του Αίαντα, τη μοίρα των γυναικών της Τροίας, τη διάλυση των ηρώων μετά το τέλος του πολέμου…

 

Ο κύκλος των Ατρειδών και των Μυκηνών: η καταραμένη δυναστεία

Αν η Τροία είναι στο επίκεντρο μιας ιστορίας πολέμου, οι Μυκήνες είναι στο επίκεντρο μια μακροχρόνιας οικογενειακής κατάρας, μιας βεντέτας της εποχής της αυτοδικίας.

Ο οίκος των Ατρειδών υπήρξε η κατεξοχήν τραγική οικογένεια της ελληνικής μυθολογίας. Η ιστορία του αρχίζει πολύ πριν από τον Αγαμέμνονα και εκτείνεται σε πολλές γενιές: από τον Τάνταλο και τον  Πέλοπα, στον Ατρέα και τον Θυέστη, και τελικά στον Αγαμέμνονα, την Κλυταιμνήστρα, τον Αίγισθο και τον Ορέστη.

Εδώ η τραγωδία εξερευνά το πρόβλημα της κληρονομικής εκδίκησης. Πώς μεταδίδεται το έγκλημα από γενιά σε γενιά; Πώς μπορεί να διακοπεί ένας κύκλος εκδίκησης; Πώς μπορεί να γεννηθεί ένα σύστημα απονομής δικαιοσύνης που θα βάλει τέλος σε ένα άγριο και παράλογο αιματοκύλισμα γενεών;

• Αγαμέμνων, του Αισχύλου. Ο βασιλιάς επιστρέφει θριαμβευτής από την Τροία, μόνο για να πέσει θύμα της εκδίκησης της Κλυταιμνήστρας και του Αίγισθου μέσα στο ίδιο του το παλάτι.
• Ηλέκτρα, του Σοφοκλή. Ζώντας για χρόνια στη σκιά του φόνου του Αγαμέμνονα, η Ηλέκτρα περιμένει την επιστροφή του αδελφού της και τη στιγμή της εκδίκησης.
• Χοηφόροι, του Αισχύλου. Ο εξόριστος Ορέστης επιστρέφει στις Μυκήνες για να εκδικηθεί τη δολοφονία του πατέρα του, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να σκοτώσει τη μητέρα του.
• Ευμενίδες, του Αισχύλου. Καταδιωκόμενος από τις Ερινύες για μητροκτονία, ο Ορέστης οδηγείται σε μια δίκη που θα αλλάξει για πάντα την έννοια της δικαιοσύνης.
• Ορέστης, του Ευριπίδη. Μετά τη μητροκτονία, ο Ορέστης βρίσκεται αντιμέτωπος όχι μόνο με τους διώκτες του αλλά και με μια κοινωνία που τον θεωρεί μολυσμένο.
• Ηλέκτρα, του Ευριπίδη. Μακριά από τα ανάκτορα και την ηρωική λάμψη των μύθων, η Ηλέκτρα και ο Ορέστης καλούνται να αντιμετωπίσουν το πραγματικό βάρος της εκδίκησης.
• Ιφιγένεια εν Ταύροις, του Ευριπίδη. Η Ιφιγένεια, που όλοι πίστευαν νεκρή, ζει ως ιέρεια σε μια μακρινή χώρα και συναντά απροσδόκητα τον αδελφό που νόμιζε χαμένο.

Χαμένα έργα του Κύκλου των Ατρείδων

• Χρύσιππος, του Ευριπίδη. Η αρπαγή και ο θάνατος του Χρύσιππου αποκαλύπτουν το παλαιότερο έγκλημα που βαραίνει τον οίκο των Πελοπιδών και προαναγγέλλει τις συμφορές των Ατρειδών.
• Ατρεύς, του Αισχύλου. Η σύγκρουση των δύο αδελφών, του Ατρέα και του Θυέστη, εγκαινιάζει την πιο σκοτεινή κατάρα της ελληνικής μυθολογίας.
• Ατρέας, του Σοφοκλή. Η διεκδίκηση του θρόνου των Μυκηνών μετατρέπεται σε αδυσώπητο πόλεμο ανάμεσα σε δύο αδέλφια.
• Θυέστης, του Αισχύλου. Ένας πατέρας ανακαλύπτει ότι έχει φάει τα ίδια του τα παιδιά, σε ένα από τα φρικτότερα επεισόδια του μύθου των Ατρειδών.
• Θυέστης, του Σοφοκλή. Η προδοσία, η εκδίκηση και η οικογενειακή βία οδηγούν τον οίκο των Πελοπιδών στο σημείο χωρίς επιστροφή.
• Θυέστης, του Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης επανεξετάζει το διαβόητο έγκλημα του Ατρέα, εκεί όπου η εκδίκηση ξεπερνά κάθε ανθρώπινο όριο.

Η παρουσία των ίδιων προσώπων σε τόσες διαφορετικές τραγωδίες και από τόσους διαφορετικούς ποιητές υποδεικνύει ότι οι Ατρείδες δεν αποτελούσαν απλώς μια οικογενειακή ιστορία. Ήταν το κατεξοχήν εργαστήριο της τραγωδίας για ζητήματα δικαιοσύνης, ευθύνης και καταστροφής. Η πλέον «δυσλειτουργική» οικογένεια της εποχής του Χαλκού εμπνέει κατ’επανάληψη και επιτρέπει σε κάθε τραγικό να θέσει τα δικά του ερωτήματα για τα ανθρώπινα πάθη, μέσα από τη δική του ερμηνεία.

Πέραν των δημιουργών, η επαναλαμβανόμενη χρήση της ίδιας ιστορίας ως βάση για πολλές ομώνυμες τραγωδίες δείχνει πως το κοινό των Αθηναίων αναζητούσε βαθύτερες αλήθειες στην πανάρχαια δυστυχία των Ατρείδων, και δεχόταν νέες αναγνώσεις που μιλούσαν στους προβληματισμούς της δικής τους εποχής.

Ο Θηβαϊκός κύκλος: η μοίρα, η τιμωρία των θεών και η ανθρώπινη απόφαση

Αν η Τροία είναι στο επίκεντρο μιας ιστορίας πολέμου, οι Μυκήνες είναι στο επίκεντρο μιας ιστορίας εκδίκησης, η Θήβα γίνεται ευκαιρία  να μελετηθεί η μοίρα και η επίδραση των θεών στην ανθρώπινη βούληση. Υπάρχει άραγε ανθρώπινη απόφαση, ή ο άνθρωπος είναι ένα παιχνιδάκι στα χέρια ανώτερων δυνάμεων;

H Θήβα της Εποχής του Χαλκού, η μυκηναϊκή Θήβα, υπήρξε μία από τις ισχυρότερες πόλεις της ηπειρωτικής Ελλάδας. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι γύρω της αναπτύχθηκε ένα τεράστιο μυθολογικό σύμπαν: Εδώ συναντούμε τον Κάδμο, τον Διόνυσο, τον Πενθέα, τον Ηρακλή, τον Λάιο, τον Οιδίποδα, την Αντιγόνη.

• Ηρακλής Μαινόμενος. Επιστρέφοντας από τους άθλους του, ο Ηρακλής σώζει την οικογένειά του μόνο για να τη σκοτώσει ο ίδιος σε μια κρίση θεόσταλτης μανίας.
• Τραχίνιαι, του Σοφοκλή. Η Δηιάνειρα προσπαθεί να ξανακερδίσει την αγάπη του Ηρακλή, αλλά η πράξη της οδηγεί άθελά της στον θάνατο του μεγαλύτερου ήρωα της Ελλάδας.
• Βάκχαι, του Ευριπίδη. Όταν ο Πενθέας, βασιλιάς της Θήβας, αρνείται να αναγνωρίσει τη θεϊκή φύση του Διονύσου, η ίδια η πόλη της Θήβας γίνεται θέατρο μιας τρομακτικής θεϊκής εκδίκησης.
• Οιδίπους Τύραννος, του Σοφοκλή. Καθώς αναζητά τον ένοχο που μολύνει τη Θήβα, ο Οιδίποδας ανακαλύπτει ότι ο ίδιος είναι η πηγή της συμφοράς που προσπαθεί να εξαλείψει.
• Οιδίπους επί Κολωνώ, του Σοφοκλή. Ο τυφλός και εξόριστος Οιδίποδας ολοκληρώνει την πορεία του και μετατρέπεται από καταραμένος βασιλιάς σε σχεδόν ιερή μορφή.
• Επτά επί Θήβας, του Αισχύλου. Οι δύο γιοι του Οιδίποδα διεκδικούν τον θρόνο της Θήβας και οδηγούνται σε μια σύγκρουση όπου η πατρική κατάρα εκπληρώνεται μέχρι τέλους.
• Φοίνισσαι, του Ευριπίδη. Ολόκληρη η οικογένεια του Οιδίποδα παρακολουθεί την τελική κατάρρευση του οίκου της μέσα στα τείχη της Θήβας.
• Αντιγόνη, του Σοφοκλή. Μετά τον θάνατο των αδελφών της, η Αντιγόνη συγκρούεται με τον Κρέοντα υπερασπιζόμενη τους άγραφους νόμους απέναντι στην εξουσία της πόλης.

Χαμένα έργα του Θηβαϊκού κύκλου

• Αντιόπη, του Ευριπίδη. Οι δίδυμοι γιοι της Αντιόπης, Ζήθος και Αμφίων, ανακαλύπτουν την καταγωγή τους και εκδικούνται όσους κακοποίησαν τη μητέρα τους, συνδέοντας την τραγωδία με τις παλαιότερες γενιές των θηβαϊκών μύθων.
• Νιόβη, του Αισχύλου. Η αλαζονεία μιας μητέρας απέναντι στους θεούς προκαλεί την εξόντωση των παιδιών της και ένα από τα πιο συγκλονιστικά πένθη της ελληνικής μυθολογίας.
• Νιόβη, του Σοφοκλή. Η βασίλισσα που καυχήθηκε πως υπερείχε της Λητούς βλέπει όλους τους απογόνους της να χάνονται από τα βέλη του Απόλλωνα και της Αρτέμιδος.
• Λάιος, του Αισχύλου. Ο πατέρας του Οιδίποδα αγνοεί τους χρησμούς των θεών και θέτει σε κίνηση την κατάρα που θα αφανίσει τον οίκο του.
• Λάιος, του Σοφοκλή. Η ιστορία του βασιλιά που, προσπαθώντας να αποφύγει τον χρησμό, οδηγείται τελικά στην εκπλήρωσή του.
• Σφίγξ, του Αισχύλου. Το τέρας που τρομοκρατεί τη Θήβα γίνεται σύμβολο του αινίγματος που βρίσκεται στην καρδιά της μοίρας του Οιδίποδα.
• Οιδίπους, του Αισχύλου. Η ανακάλυψη της αλήθειας για τη γέννηση και τα εγκλήματά του οδηγεί τον βασιλιά της Θήβας στην πτώση του.
• Οιδίπους, του Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης επανερμηνεύει τον γνωστό μύθο της Θήβας, εστιάζοντας στις ανθρώπινες συνέπειες της μοίρας και της οικογενειακής καταστροφής.
• Επίγονοι, του Σοφοκλή. Η επόμενη γενιά των ηρώων επιστρέφει στη Θήβα για να ολοκληρώσει τον πόλεμο που οι πατέρες της δεν κατάφεραν να κερδίσουν.

Αυτός ο κύκλος, περισσότερο από κάθε άλλον, αναδεικνύει γιατί η Θήβα κατέχει τόσο κεντρική θέση στην τραγωδία. Στην Τροία έχουμε έναν πόλεμο. Στους Ατρείδες μία δυναστεία. Στη Θήβα έχουμε σχεδόν ολόκληρη τη μυθική ιστορία μιας πόλης, από την ίδρυσή της: τον Κάδμο, τον Διόνυσο και τον Πενθέα, τον Ηρακλή, τον Λάιο, τον Οιδίποδα, τους Επτά επί Θήβας και τους Επιγόνους. Οι χαμένες τραγωδίες μάλιστα δείχνουν ότι ο θηβαϊκός κόσμος ήταν πιθανότατα ακόμη μεγαλύτερος απ’ όσο μπορούμε σήμερα να φανταστούμε από τα σωζόμενα έργα.

Οι δευτερεύοντες κύκλοι

Ο Κρητικός κύκλος

Η Κρήτη του Μίνωα δεν διαθέτει τον όγκο των έργων που αφορούν στην Τροία, τη Θήβα ή τις Μυκήνες, όμως εμφανίζεται πολύ συχνότερα απ’ όσο συνήθως φανταζόμαστε. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Η Κνωσός υπήρξε το σημαντικότερο κέντρο του μινωικού κόσμου, ενός πολιτισμού που οι Έλληνες θεωρούσαν ήδη πανάρχαιο.

• Κρήτες, του Ευριπίδη. Η γέννηση του Μινώταυρου και οι συνέπειες της ύβρεως του Μίνωα αποκαλύπτουν τη σκοτεινή πλευρά της ισχυρότερης δυναστείας της Κρήτης.
• Ιππόλυτος, του Ευριπίδη. Ο Ιππόλυτος γίνεται στόχος του παράφορου έρωτα της μητριάς του Φαίδρας, κόρης του Μίνωα, σε μια τραγωδία όπου η κρητική βασιλική γενιά φέρνει μαζί της την κατάρα και το πάθος του οίκου της.

Χαμένα έργα του Κρητικού κύκλου

• Μίνως, του Αισχύλου. Ο θρυλικός βασιλιάς της Κρήτης παρουσιάζεται ως ο νομοθέτης και κυρίαρχος ενός κόσμου που οι Έλληνες θεωρούσαν ήδη πανάρχαιο.
• Πασιφάη, του Σοφοκλή. Η σύζυγος του Μίνωα και μητέρα του Μινώταυρου γίνεται πρωταγωνίστρια ενός από τους πιο παράδοξους και σκοτεινούς μύθους της ελληνικής παράδοσης.
• Δαίδαλος, του Σοφοκλή. Ο μεγαλοφυής τεχνίτης της Κνωσού βρίσκεται στο επίκεντρο των μύθων του Λαβυρίνθου, του Μινώταυρου και της απόδρασής του από την Κρήτη.
• Κρητικαί, του Ευριπίδη. Μέσα από τις γυναίκες του μινωικού οίκου, ο Ευριπίδης εξερευνά τα πάθη, τις κατάρες και τις οικογενειακές συγκρούσεις που σημάδεψαν τη βασιλική οικογένεια της Κνωσού.

Αν είχαν σωθεί περισσότερα έργα, ίσως ο Κρητικός κύκλος να κατείχε σήμερα πολύ πιο κεντρική θέση στην ιστορία της τραγωδίας.

 

 Ο Αργοναυτικός κύκλος

Πριν από την εκστρατεία των ενωμένων Ελλήνων στην Τροία, υπήρχε η εκστρατεία των ενωμένων ηρώων με την Αργώ. Η εκστρατεία του Ιάσονα θεωρούνταν ήδη από την αρχαιότητα μία από τις μεγάλες ηρωικές αφηγήσεις του ελληνικού κόσμου, και ως τέτοια θα ήταν πραγματικά παράξενο αν δεν είχε προσφέρει έμπνευση στους τραγικούς.

Ωστόσο διαθετουμε σήμερα μόνο μια σωζώμενη τραγωδία: τη Μήδεια του Ευριπίδη. Διάφορες χαμένες τραγωδίες σχετικές με ήρωες τον Πελία, τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες αποδίδονται σε μεταγενέστερους τραγικούς και αποσπασματικά στον Σοφοκλή.

Αν και δεν διαθέτει τον όγκο των τριών μεγάλων κύκλων, ο αργοναυτικός κόσμος παραμένει ένας από τους σημαντικότερους δευτερεύοντες πυρήνες της τραγωδίας.

 

Ο Αργείος και ο Αθηναϊκός κύκλος

Υπάρχουν επίσης μικρότεροι μυθολογικοί κόσμοι που εμφανίζονται περιστασιακά. Στον Αργείο κύκλο ανήκουν οι Δαναΐδες και οι μύθοι του Άργους. Στον Αθηναϊκό κύκλο ανήκουν ο Θησέας, ο Ίων και οι ιδρυτικοί μύθοι της Αθήνας. Πρόκειται όμως για κύκλους σαφώς μικρότερης βαρύτητας σε σχέση με την Τροία, τις Μυκήνες και τη Θήβα.

• Ικέτιδες, του Αισχύλου. Οι πενήντα κόρες του Δαναού καταφεύγουν στο Άργος για να αποφύγουν έναν αναγκαστικό γάμο, θέτοντας την πόλη μπροστά στο δίλημμα ανάμεσα στην ασφάλεια και το καθήκον προστασίας των ικετών.
• Ευριπίδης
• Ίων, του Ευριπίδη. Ένας νεαρός που αγνοεί την καταγωγή του ανακαλύπτει ότι συνδέεται με τις απαρχές του αθηναϊκού και ιωνικού κόσμου.
• Ηρακλείδαι, του Ευριπίδη. Οι διωκόμενοι απόγονοι του Ηρακλή ζητούν άσυλο στην Αθήνα, η οποία καλείται να αποφασίσει αν θα υπερασπιστεί τους αδύναμους απέναντι σε ισχυρότερους αντιπάλους.
• Ικέτιδες, του Ευριπίδη. Οι μητέρες των νεκρών Αργείων ηρώων ζητούν από την Αθήνα να τις βοηθήσει να ανακτήσουν τα σώματα των παιδιών τους και να τους προσφέρουν ταφή.

Ο τραγικός χάρτης της Εποχής του Χαλκού

Η εικόνα που προκύπτει από την οργάνωση των τραγωδιών σε μυθικούς κύκλους είναι εξαιρετικά αποκαλυπτική.

Αν εξαιρέσουμε τους Πέρσες του Αισχύλου —τη μοναδική σωζόμενη τραγωδία με καθαρά ιστορικό θέμα— σχεδόν ολόκληρο το σωζόμενο σώμα της ελληνικής τραγωδίας μπορεί να χαρτογραφηθεί γύρω από λίγους κεντρικούς μυθικούς κόσμους.

Η Τροία, οι Μυκήνες και η Θήβα κυριαρχούν τόσο απόλυτα ώστε οι υπόλοιποι κύκλοι λειτουργούν κυρίως ως συμπληρωματικά σύμπαντα. Η εικόνα γίνεται ακόμη εντονότερη όταν προστεθούν οι εκατοντάδες χαμένοι τίτλοι που γνωρίζουμε από αποσπάσματα, υποθέσεις έργων και αρχαίους καταλόγους.

Η τραγωδία λοιπόν δεν διασκορπίζεται σε αμέτρητους μύθους. Επιστρέφει διαρκώς στους ίδιους τόπους, στις ίδιες δυναστείες και στα ίδια τραύματα της ελληνικής μυθολογικής μνήμης.

Ίσως αυτό να μην είναι τυχαίο. Οι τόποι αυτοί δεν ήταν μόνο μυθολογικά σκηνικά. Ήταν οι μεγάλες πρωτεύουσες του ηρωικού παρελθόντος της Εποχής του Χαλκού: η Τροία, οι Μυκήνες, η Θήβα, η Κνωσός, η Αθήνα του Αιγαία. Πόλεις και ιστορίες που είχαν ήδη περάσει στον θρύλο όταν οι τραγικοί ποιητές ανέβηκαν στη σκηνή της Αθήνας.

Και ίσως η τραγωδία να μπορεί να διαβαστεί ως η τελευταία μεγάλη ανάμνηση του κόσμου της Εποχής του Χαλκού στην κλασική Ελλάδα, ως βάση για να αναδειχτούν οι κλασικές κατακτήσεις της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης και της φιλοσοφίας που οδηγεί σε ανθρώπινες αποφάσεις, απέναντι στον αυταρχισμό, την αυτοδικία και το μοιραίο των παλαιότερων εποχών.