truck

Δωρεάν αποστολή εντός Ελλάδας για αγορές άνω των 20€

card

Άτοκες δόσεις με πιστωτική για αγορές >300€

espaEΤΠΑ

Επίκτητος: Ο σκλάβος που έγινε φιλόσοφος

Επίκτητος
Ιουνίου 01, 2022

Επίκτητος: Ο σκλάβος που έγινε φιλόσοφος

Η μελέτη της στωικής φιλοσοφίας είναι συναρπαστική εν μέρει χάρη στο ότι οι τρεις σημαντικότεροι εκπρόσωποί της είχαν εντελώς διαφορετική κοινωνική θέση.

Στο ένα άκρο, στα ανώτερα επίπεδα της κοινωνικής ιεραρχίας της εποχής, ο Μάρκος Αυρήλιος, αυτοκράτορας της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, κατείχε μια από τις πιο ισχυρές θέσεις στον κόσμο.

Λίγο πιο χαμηλά συναντούμε τον Σενέκα, σύμβουλο ενός αυτοκράτορα, διάσημο θεατρικό συγγραφέα και έναν από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Όσο για τον Επίκτητο, τον τρίτο σπουδαίο στωικό φιλόσοφο, αυτός γεννήθηκε σκλάβος, δηλαδή στο κατώτερο επίπεδο της κοινωνικής ιεραρχίας.

Αυτό είναι που κάνει τον Στωικισμό τόσο ελκυστικό, καθώς παρέχει διαχρονικές αρχές που μας βοηθούν όποια κι αν είναι η μοίρα και η θέση μας στην κοινωνία. 

Ποιος ήταν ο Επίκτητος;

Ο Επίκτητος γεννήθηκε πριν από σχεδόν 2.000 χρόνια στην Ιεράπολη (σημερινό Παμούκαλε στην Τουρκία) ως σκλάβος σε ένα πλούσιο νοικοκυριό. Ο Επαφρόδιτος, ο ιδιοκτήτης του, του έδωσε την άδεια να ακολουθήσει σπουδές. Έτσι ο Επίκτητος ανακάλυψε τη φιλοσοφία μέσω του στωικού Μουσόνιου Ρούφου, ο οποίος έγινε δάσκαλος και μέντοράς του.

Λίγο μετά τον θάνατο του Νέρωνα, ο Επίκτητος απέκτησε την ελευθερία του. Απελεύθερος πλέον, άρχισε να διδάσκει φιλοσοφία στη Ρώμη για σχεδόν 25 χρόνια, έως ότου ο αυτοκράτορας Δομιτιανός εξόρισε όλους τους φιλοσόφους από τη Ρώμη.

Ο Επίκτητος κατέφυγε στη Νικόπολη της Ελλάδας (κοντά στην Πρέβεζα) όπου ίδρυσε μια φιλοσοφική σχολή και δίδαξε εκεί μέχρι τον θάνατό του.

Κατά τον Λουκιανό, μετά τον θάνατο του Επίκτητου ότι κάποιος αγόρασε το λυχνάρι του για μια μικρή περιουσία εκείνη την εποχή, 3.000 δραχμές (το λυχνάρι αυτό αναφέρει και ο Τζέιμς Τζόις).

Τι το ιδιαίτερο όμως είχε αυτό το λυχνάρι; Η αξία του βρισκόταν σε ένα από τα μαθήματα του Επίκτητου, ο οποίος είχε διηγηθεί την εξής «παραβολή» στους μαθητές του:

«Είχα ένα (ακριβό) σιδερένιο λυχνάρι δίπλα στους βωμούς του σπιτιού μου και, όταν μια μέρα άκουσα έναν θόρυβο στο παράθυρο, έτρεξα κάτω. Κάποιος είχε κλέψει το λυχνάρι. Σκέφτηκα ότι ο άνθρωπος που το έκλεψε είχε ένα λογικό κίνητρο. Οπότε; Αύριο, λέω, θα βρεις ένα πήλινο λυχνάρι στη θέση του. Πράγματι, ένας άνθρωπος χάνει μόνο αυτό που ήδη έχει».

Η διδασκαλία του Επίκτητου είχε ευρεία και σημαντική επιρροή. Ο Μάρκος Αυρήλιος, στο έργο του Τα Εις Εαυτόν, ευχαριστεί τον δάσκαλό του που τον μύησε στον Επίκτητο. Υπάρχει μια μικρή πιθανότητα ο δάσκαλος του Μάρκου Αυρήλιου, ο  Ιούνιος Ρούστικος, να παρακολούθησε πράγματι τις διαλέξεις του Επίκτητου και να παρέδωσε τις σημειώσεις του στον επιφανή μαθητή του. Ωστόσο, το πιο πιθανό είναι ότι ο Μάρκος Αυρήλιος διάβασε την καταγραφή των λόγων του Επίκτητου από τον Αρριανό, που υπήρξε επίσης μαθητής του στωικού φιλόσοφου. 

Η επιρροή του Επίκτητου δεν περιορίζεται σε άλλους φιλοσόφους, αλλά αφορά και απλούς ανθρώπους. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι ένας Αμερικανός στρατιωτικός, ο James Stockdale, ο οποίος υπήρξε αιχμάλωτος πολέμου στο Βιετνάμ για περισσότερα από 7 χρόνια. Όταν ελευθερώθηκε, δήλωσε πως όλα εκείνα τα χρόνια, ο Επίκτητος του παρείχε ένα πλαίσιο για να αντέξει τα βασανιστήρια στα οποία υποβλήθηκε! Ο Stockdale, που ήταν περιορισμένος με σιδερένια δεσμά στα πόδια κατά την αιχμαλωσία του, θυμόταν ότι ο Επίκτητος είχε ένα ανάπηρο πόδι, το οποίο λέγεται (αν και δεν υπάρχει επιβεβαίωση) πως του είχε σπάσει ο ίδιος ο κύριος του.

Ο Επίκτητος πράγματι έλεγε: «Η αρρώστια είναι εμπόδιο για το σώμα, αλλά όχι για την ικανότητά σου να διαλέξεις, εκτός κι αν αυτό είναι δική σου επιλογή. Η χωλότητα είναι εμπόδιο στο πόδι, αλλά όχι στην ικανότητά σου να επιλέγεις. Θύμησέ του αυτό στον εαυτό σου σε σχέση με όλα όσα συμβαίνουν, και τότε θα δεις πως τέτοια εμπόδια μπορεί να είναι εμπόδια σε κάτι άλλο, αλλά όχι στον εαυτό σου».

Το πιο συναρπαστικό είναι πως αυτή η επιρροή οφείλεται σχεδόν «στην τύχη». Πράγματι, ο Επίκτητος (όπως πολύ παλαιότερα ο Σωκράτης) δεν έγραψε ποτέ τίποτα. Γνωρίζουμε τα μαθήματά του από τον μαθητή του Αρριανό που τα κατέγραψε. Χάρη στον Αρριανό βρήκαν αργότερα έμπνευση τόσοι ηγέτες, ήρωες πολέμου, αλλά και άνθρωποι χωρίς την φιλοδοξία να μείνουν καταγεγραμμένοι στην ιστορία.

Η πηγή της έμπνευσης λοιπόν είναι διαθέσιμη. Αρκεί να επιλέξουμε να την ακολουθήσουμε!

Το έργο του Επίκτητου


Θέλω να το δω

Ένα εξαιρετικό σημείο εκκίνησης για όποιον θέλει να μελετήσει τον Επίκτητο είναι το «Εγχειρίδιο», που παραθέτει πληθώρα σύντομων στωικών αρχών.

Απλό και σύντομο βιβλίο, το Εγχειρίδιο είναι ένα από τα "διεθνή best seller" της στωικής φιλοσοφίας, και διαβάζεται κάθε χρόνο από χιλιάδες αναγνώστες, είτε για πρώτη φορά, είτε σαν ένα βιβλίο που διαβάζεται ξανά και ξανά όταν έχουμε ανάγκη να γαληνεύσουμε τον εαυτό μας.

Το επόμενο βήμα είναι οι λόγοι του Επίκτητου, οι οποίοι είναι μεγαλύτεροι σε έκταση και προϋποθέτουν μεγαλύτερη «δέσμευση» από τον αναγνώστη.


 

Τρία διδάγματα από τον Επίκτητο

Να θυμάσαι τι βρίσκεται υπό τον έλεγχό σου και τι όχι

Το Εγχειρίδιο ξεκινά με ένα από τα σημαντικότερα αξιώματα της στωικής φιλοσοφίας: την σημασία του να διακρίνουμε ποιες καταστάσεις βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας και ποιες δεν είναι.

Σκεφτείτε αυτή την αρχή σαν το «μάντρα» της στωικής γαλήνης. Είναι μια υπενθύμιση να μην θυμώνουμε και να αναστατωνόμαστε με πράγματα που δεν μπορούμε να επηρεάσουμε,  όπως είναι οι άλλοι γύρω μας, ή τα εξωτερικά γεγονότα. Αντιθέτως, ο Επίκτητος μας συμβουλεύει να επικεντρωθούμε στον εαυτό μας και στη δική μας συμπεριφορά.

Ίσως τα πράγματα γίνονται πιο απλά όταν υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας πως κάποια πράγματα δεν μπορούμε να τα επηρεάσουμε, και δεν μπορούμε παρά να τα αποδεχτούμε ως έχουν.
Ωστόσο, ταυτόχρονα, ο Επίκτητος μας απευθύνει μια ισχυρή υπενθύμιση: οι ενέργειες και οι επιλογές μας βρίσκονται πλήρως στον δικό μας έλεγχο.

Όπως είπε ο Επίκτητος,
«Μερικά πράγματα είναι στον έλεγχό μας και άλλα όχι. Τα πράγματα που έχουμε υπό τον έλεγχό μας είναι η γνώμη, η επιδίωξη, η επιθυμία, η αποστροφή και, με μια λέξη, οι πράξεις μας. Πράγματα που δεν βρίσκονται υπό τον έλεγχό μας είναι το σώμα, η περιουσία, η φήμη, η αρχηγία και, με μια λέξη, ό,τι δεν είναι οι πράξεις μας».

Γίνε το πρότυπο

Οι μεγάλοι ηγέτες σπάνια μιλούν για το πώς πρέπει να γίνονται τα πράγματα: οι πράξεις τους μιλούν από μόνες τους. Σκεφτείτε κάποιον που θαυμάζετε και πόσο σας δίνει το πράδειγμα ή έμπνευση μέσα από τις επιλογές του.

Ομοίως, αξίζει να συγκεντρώνουμε την προσοχή και την προσπάθειά μας στο πώς ζούμε πραγματικά και ποιες επιλογές κάνουμε, ώστε να εμπνέουμε τους άλλος με τις πράξεις κι όχι με τα λόγια μας.

Όπως το έθεσε ο Επίκτητος,
«Ποτέ μην αποκαλείς τον εαυτό σου φιλόσοφο και μην μιλάς πολύ μεταξύ των αμαθών για θεωρήματα, αλλά να ενεργείς σύμφωνα με αυτά. Έτσι, σε μια διασκέδαση, μη λες πώς πρέπει να τρώνε οι άνθρωποι, αλλά τρώγε όπως πρέπει».

Όρισε στον εαυτό σου τον χαρακτήρα που θες να έχεις

Ο Επίκτητος κατανοούσε πως σε μεγάλο βαθμό ενεργούμε από συνήθεια και τείνουμε να μην αλλάζουμε εύκολα τον τρόπο που κάνουμε τα πράγματα. Προέτρεπε λοιπόν τους μαθητές του να θέτουν αρχές και πρότυπα που πρέπει να ακολουθούν και να παρεκκλίνουν όσο το δυνατόν λιγότερο από αυτά, μέχρι ο καθένας να γίνει ο άνθρωπος που θα ήθελε να γίνει.
Η άσκηση αυτή σίγουρα δεν είναι εύκολη, όμως με μικρά βήματα, που κάθε μέρα μας υπενθυμίζουν σε ποια κατεύθυνση θέλουμε να πάμε, μπορούμε να πλησιάσουμε περισσότερο τον εαυτό που θέλουμε να έχουμε.  


Μια ιστορία για παιδιά με τον Επίκτητο

 


Θέλω να το δω

Οι Εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ προτείνουν το βιβλίο Η Επανάσταση του Επίκτητου, μια φανταστική ιστορία εμπνευσμένη από τη ζωή του μεγάλου στωικού φιλόσοφου, που επιτρέπει μια διασκεδαστική εισαγωγή στη στωική φιλοσοφία. 

Το βιβλίο ανήκει στη σειρά Μικροί Πλάτωνες.